Rebelse teksten uit Afghanistan

In haar gastenkamer met glazen chai en een schaal met rozijnen, moerbeibessen en amandelen tussen de dikke kussens op de grond, ging de moeder van mijn vriend H er eens goed voor zitten om te vertellen over de traditionele dichtvorm de landai.
Ze groeide op in Kandahar waar haar moeder met landai morele richtlijnen aan haar kinderen gaf. Als voorbeeld noemde ze een pasjtoe variant op Wat gij niet wilt dat u geschiedt doe dat ook een ander niet. Maar na een paar stichtelijke voorbeelden werd de stemming losser. Niet voor niets betekent landai giftige korte slang. Zo worden de landai door vrouwen onderling gebruikt om de gedwongen huwelijken met veel oudere mannen en hun geringe sexuele prestaties te bespotten. Aan zo’n tekst waagde de moeder van H zich niet, maar ze wilde wel andere minder onschuldige voorbeelden laten horen. De omslag van het boekje dat haar dochter ophaalde, toonde een zoetig pastoraal tafereel. Een vrouw in een kleurige lange rok zat met een verfrommelde brief op schoot naast een beekje. Aan haar voeten prijkte een mandje appels, schapen snuffelden in restanten sneeuw.
Moeder H’s bebrilde neus dook geanimeerd in de pagina’s. Na enig bladeren las ze: “Leg je hand op mijn borst, Dan zul je een granaatappel voelen.”
Net als haar dochter sloeg ze zich smakelijk lachend op haar dij. Daarna vond ze een andere favoriet: “Ik zal je lippen kussen, Het zal zijn alsof een babygeitje aan bladeren knabbelt.”
Terwijl haar dochter grinnikend meekeek, kwam ze met een nog gewaagdere landai:
“In de mond van de mullah
Smaken de dochters extra zoet.
De mullah proefde vele zoetigheden
Die hij ontving om te bedanken.”
Ze liet het boekje rusten in haar schoot en zei: “En dan te bedenken dat ik de dochter van een mullah ben.”

George wie?

Birma blijft verbazen.
Natuurlijk is het nog lang geen pais en vree. Het geweld tegen Rohingya's in het westen van het land is gruwelijk en treurig genoeg reageren veel Birmezen onverschillig op het lot van deze statenloze moslims. In de noordelijke Kachin staat wordt zwaar gevochten en een nieuwe generatie Kachin staat klaar om de wapens op te nemen.
Maar alles bij elkaar voert hoop dat er een kans ligt op een beter Birma vooralsnog de boventoon.
Birmezen nemen vol energie het heft in eigen handen nu dat kan. Terwijl mijn mond openviel dat er 300.000 euro bij een benefietconcert voor lagere scholen was opgehaald, zei een van de organisatoren lakoniek: "Zo veel is dat ook weer niet." Het was duidelijk dat hij nog meer in petto had.
Een andere kennis meldde me achteloos terwijl we een afscheidscocktail dronken, dat George hem de volgende ochtend wilde spreken.
"George wie?" vroeg ik.
"Soros," antwoordde hij alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

Een thuiskomst na 24 jaar

Onwerkelijk vond Sonny zijn verblijf in de Birmese hoofdstad Naypyitaw. Dat kwam niet alleen doordat de groteske ministeries en megalomane lege wegen in het kale landschap als door een reuzenhand leken neergeplant. Zijn gevoel van bevreemding had ook te maken met een afwezigheid van 24 jaar.
Toen het leger in 1988 massale protesten neersloeg, vertrok Sonny net als duizenden andere studenten naar de jungle om de wapens op te nemen tegen het regime. Terwijl die kinderkruistocht al snel in aantal minderde, was Sonny blijven vechten, al was dat een verloren zaak.
Ik herinnerde me hoe de laatste keer dat ik zijn belaagde guerillakamp bezocht de koffie uit onze bekertjes klotste vanwege de raketinslagen van het Birmese leger. Maar ondanks die noodsituatie waren Sonny’s gedachten elders. Hij staarde naar een foto van zijn moeder. De enige die hij bezat. Droevig constateerde hij dat junglevocht haar gezicht begon weg te vreten.
Zijn beide ouders zijn overleden nu hij vanwege besprekingen met de regering voor het eerst sinds 1988 officieel terug is in zijn vaderland. “Destijds dacht ik dat we al snel als overwinnaars thuis zouden komen,” zei hij terwijl we op een stoepje van het hotel naar de hoofdstad staarden. Na een blik op zijn inmiddels omvangrijke buik vervolgde hij met een kort lachje: “Het werden 24 jaar.”
Het wachten was op een oud studiegenoot die hem naar zijn geboorteplaats zou rijden. Samen hadden ze geprotesteerd in de straten van Rangoon. Terwijl Sonny ontsnapte naar de jungle, was zijn studiegenoot voor jaren achter de tralies beland. De man belde om door te geven dat Sonny een groots onthaal te wachten stond. “Ze zijn daar heel wat opgewondener dan ik,” zei Sonny .Dat was natuurlijk helemaal niet waar.

Obama in Rangoon

Mijn Amsterdamse leven stond even stil toen het emailbericht van een Birmese collega binnenkwam. “Daar, precies op de plek waar Obama sprak, hadden wij 38 jaar geleden de kist van U Thant neergezet, “ schreef hij als reactie op de speech van de Amerikaanse president op de Universiteit van Rangoon.
Omdat het bewind destijds weigerde de populaire en democratisch gezinde secretaris generaal van de VN U Thant een eervolle begrafenis te geven, hadden de studenten de lijkkist meegetroond naar hun campus. Dat protest kostte tientallen van hen het leven. Het was niet de eerste en ook niet de laatste keer dat er bloed vloeide op het lommerrijke terrein van de universiteit. Ik stelde me zo voor dat ieder van de Birmese toehoorders met zijn eigen herinneringen zat te luisteren naar de woorden van de Amerikaanse president nu de campus na al die verdoemde jaren weer in ere was hersteld.
Dat Obama uitgerekend op deze symbolische lokatie zijn toespraak hield en niet in de door militairen opgezette hoofdstad Naypyidaw, was een krachtig statement. Ik durf te wedden dat het idee uit de koker van Aung San Suu Kyi kwam.
Een van de Rohingya vluchtelingen in Nederland keek met heel andere ogen naar de historische gebeurtenis. Hij constateerde dat er van de aanwezigen geen bijval klonk toen Obama opmerkte dat Rohingya’s recht op burgerschap en bescherming hebben. Ook bij hem kwamen emailberichten uit Birma binnen. Over brandende dorpen en doodsbange familieleden.

Generaal Petraeus en het echte drama

Bij alle commotie rond generaal Petraeus passeren ook zijn succesvollere wapenfeiten de revu. Ik moet dan denken aan de woorden van mijn vriendin Sawsan die in 2006 uit de burgeroorlog van Bagdad vluchtte.
"The job was done", zegt ze altijd als ter sprake komt waarom het geweld daarna afnam. Mijn herinneringen aan de Iraakse hoofdstad geven haar gelijk. Het moorden stopte nadat de meeste soennieten door sjiitische doodseskaders verdreven waren en soennitische groepen een aantal wijken waar sjiieten woonden hadden gezuiverd.
Nu zwaait een door sjiieten gedomineerd bewind de scepter over de ooit gemengde stad.
Bij hun vertrek schreven Amerikaanse troepen de relatieve rust toe aan het succes van de counterinsurgency die Petraeus voerde. Zo raakte verhuld dat de VS in feite een nederlaag leden in een oorlog die sowieso al een historische blunder was.
Veel media deden kritiekloos mee aan de mythe over de unieke en effectieve aanpak van Petraeus. Welke journalist ging er niet uit joggen met de briljante generaal en liet daarna een fikse dosis ontzag door zijn reportage sijpelen?
Nu klinken overal beteuterde mea culpa's en het cliche dat Petraeus ook maar een mens is. Daarmee zien media het werkelijke drama over het hoofd.
Het werkelijke drama is niet een generaal die een scheve schaats reed, maar een generaal die een verloren oorlog in Irak tot een doctrine van succes moest oppoetsen en die aanpak vervolgens naar Afghanistan exporteerde.

Zwaar weer in Birmese wateren

Het toeval wilde dat toen bekend werd dat Obama op bezoek in Birma gaat, ik net een Birma lobbyist uit de Verenigde Staten aan de lijn had. Jarenlang hadden zij en haar collega's in hun campagnes voor democratische hervormingen hun morele superioriteit in de strijd gegooid.
Deze keer klonk ongemak me tegemoet en mijn telefoontje kwam duidelijk ongelegen. Met de weigering van oppositieleidster Aung San Suu Kyi om het geweld tegen de Rohingya's te veroordelen, verkeerden de lobbyisten plotseling in onbekend en danig lastig vaarwater. Ik hoorde de hersens kraken over hoe deze averechtse blunder recht te breien viel bij vrienden en bekenden in het Witte Huis. President Obama zal met Suu Kyi's stilte geen genoegen nemen nu hij van plan is op University Avenue 54 langs te komen voor een kopje thee.
Ik durf te wedden dat er de nodige telefoontjes naar de hotline van Birma gingen toen ik opgehangen had.

Zwemmen of verzuipen in Herat

Meestal komen de verhalen vanzelf als vrienden en collega’s willen weten hoe het was op reis. Maar na mijn terugkeer uit Afghanistan kon ik alleen maar heel diep zuchten bij die vraag.
Misschien was ik deze keer extra somber vanwege mijn weerzien met een jonge schrijfster en haar vriendinnen.
Toen ik haar tien jaar geleden net na het vertrek van de Taliban leerde kennen, bruiste ze van de hoop en plannen. Nu overwoog ze te doen wat ze juist nooit wilde: vertrekken uit haar land. Dat vertelde mij in een notedop meer over de situatie dan vele uitvoerige analyses bij elkaar.
Zij en haar vriendinnen waren weerbare en rebelse dames die niet makkelijk de handdoek in de ring gooiden. Zo kwam het dat ze na een ochtend vol mismoedige verhalen toch vrolijk proestend in het water doken. Maar dat gebeurde in een zwembadje in een ommuurde tuin ver van de stad waar niemand hen kon zien of horen. Vrijheid op een paar vierkante meter.

Guts and Glamour

De kerk in hartje Londen was tot de nok gevuld. Toen ik om me heen keek moest ik ondanks alles even lachen. Zelfs enkele van de stoerste verslaggeefsters hadden zich met een parelsnoer getooid om Marie Colvin in haar stijl de laatste eer te bewijzen.
Ieder van ons zat daar natuurlijk met zijn eigen herinneringen aan Marie. Feesten in Londen, Parijs en New York. Werk in Kosovo, Oost-Timor, Tjetsjenie, Bagdad, Gaza, Kabul, Cairo, Misrata en tenslotte Homs. Guts and glamour, daar kwamen al die herinneringen op neer. En op overtuiging - de overtuiging dat haar werk er toe deed.

"Going to these places, finding out what is happening, is the only way to get at the truth. It is not perfect, it is a rough draft of history. But historians can come later. You see such huge injustices happening and, as a reporter, you have a chance to tell people about that. ..... The point is to try to report as truthfully as you know how, about what you see and make that part of the record. You can't get that information in a war without going to a place where people are being shot at and they are shooting at you. The real difficulty is having enough faith in humanity to believe that someone will care."

Uit Marie Colvin, 21 October 2011 Woman of the Year

Ijsberen in Birma

Om het verhaal over de oren en ogen die ik deze keer te kort kwam in Birma weer op te pikken: allereerst waren er de stampvolle hotels. De lobbies leken wel conferentie oorden met al die ijsberende types in maatkostuums en mantelpakjes. Nieuwsgierige media hielden ze met geheimzinnige lachjes en vage taal op afstand, terwijl ze zich spoedden naar ministers die als hervormers te boek staan en andere vips die toegang tot de markt kunnen verschaffen. Jawel, de goldrush op Birma is begonnen.
Over die internationale interesse waarschuwde een doorgewinterde Shan politicus toen ik bij hem op de bank zat: "Met beleid graag. Anders wordt het zoiets als rijst voeren aan een pasgeboren baby."
Deels is die goldrush natuurlijk een race richting klatergoud, want ik voorspel dat het zakendoen in Birma Westerse nieuwkomers nog vies zal tegenvallen.
En dan was er de tsunami van journalisten. De massale persconferentie in de tuin van Aung San Suu Kyi was een hilarische reunie van oudgedienden die jaren op de zwarte lijst hadden gestaan. Hoewel de verhalen in Birma voor het oprapen liggen hadden de meeste fotografen slechts een opdracht: een unieke foto van Suu Kyi. Maar aangezien de dame de status van een popster heeft en bijbehorende meutes op de been brengt, eindigden de meeste fotografen s avonds fiks mopperend in de bar. Hun humeur kelderde tot een dieptepunt toen Suu Kyi vanwege uitputting haar campagne voortijdig stopte. Het was allemaal even amusant als fascinerend, maar zoals altijd bevonden de meest veelzeggende verhalen zich buiten de spotlights. In een populair theehuis waar oude vrienden elkaar troffen om de overwinning te vieren en de ongewisse route voorwaarts te bespreken. In een moderne flat waar een hiphopzanger bekende hoe beduusd hij was over zijn nieuwe functie als parlementarier. In een Karen wijk van Rangoon waar rebellen uit de jungle voor het eerst in decennia hun achtergebleven familie troffen.

Een nieuwe stap in een surrealistische setting

En zo stond Aung San Suu Kyi vandaag met haar collega's alsnog in het parlement. Hoe die U-turn precies tot stand kwam, is dankbaar materiaal voor een psychologische roman. Zoals veel van de gebeurtenissen in Birma stof voor een bestseller zijn. De ommezwaai had in ieder geval ook te maken met een brief van een oude vriend die haar lieten weten dat ze geen goed deed aan de boycot.
Aanvankelijk was The Lady not amused schreef hij me gisteren. Hij kon er wel om grinniken dat het even duurde voordat zijn woorden haar op andere gedachten brachten. De nieuwbakken parlementariers nemen hun intrek in de nieuwe hoofdstad Naypyidaw, een surrealistische lokatie met wegen zonder verkeer die niettemin zo breed zijn dat een vliegtuig er met gemak kan landen. Het parlementsgebouw is een van de grootste ter wereld en afgebakend door een kilometerslang hek. Wie als bezoeker dit symbool van de democratie langer dan een paar minuten in zich opneemt, krijgt te maken met mannen van de geheime dienst die uit de bosjes springen. De militairen die een kwart van de zetels in de volksvertenwoordiging bezetten, zijn een paar dagen geleden vervangen door een oudere en meer ervaren garde. Dat is in ieder geval een teken dat het leger het parlement wel serieus neemt. Voor alle partijen wordt het onbekend vaarwater. Zo krijgen de vertegenwoordigers van de macht van het geweer bijvoorbeeld te maken met een jonge hiphop zanger die bij de recente verkiezingen de zetel won die voorheen aan een hardline generaal (nu vice president) teobehoorde. Birma zijnde onvoorspelbaar Birma met een politiek die van persoonlijke connecties aan elkaar hangt, is het moeilijk te zeggen hoe het gaat lopen met de coalities. Mochten de volksvertegenwoordigers elkaar na werktijd willen treffen om over allianties door te bomen, dan heb ik nog een uitgaanstip: The Flight Cafe. Een vliegtuig dat vleugellam raakte en tot bar werd omgebouwd.