Een interessante move in Birma

Het zonnetje scheen zomaar weer en ook de Birmese president Thein Sein had vanochtend een verrassing in petto. Per brief liet het nieuwbakken staatshoofd het parlement weten dat de aanleg van een mega dam in het noorden van Birma is stilgezet. Het miljardenproject dat stroom zal leveren voor China dat de bouw grotendeels financiert, is volgens hem in strijd met de wil van de bevolking en het parlement. Het is een ongewoon besluit in het nog altijd streng gecontroleerde Birma.
De afgelopen weken groeide het verzet tegen de waterkrachtcentrale van een lokaal protest tot een prominente campagne waaraan ook oppositieleidster Aung San Suu Kyi en andere bekende activisten en academici deelnamen. Het project in de Irrawaddy rivier bedreigt duizenden boeren van de Kachin minderheid in hun bestaan. Bovendien vindt de constructie plaats op voor de Kachin gewijde grond en geeft hernieuwde spanningen met Kachin rebellen die een deel van de staat controleren. Ook voor de rest van agrarisch Birma is de machtige Irrawaddy niet alleen een levensader, maar tevens een nationaal symbool.
Sommige Birma experts zien de beslissing van de president als een indicatie dat het hem ernst is met het proces van democratisering. Anderen menen dat het besluit vooral ten doel heeft de regering van voornamelijk ex-militairen die eind maart aantrad, legitimiteit en een democratisch aanzien te verschaffen. Binnenkort vergadert ASEAN over het door Birma fel begeerde voorzitterschap voor 2014. Onrust zou de nieuwe regering in deze fase erg slecht uitkomen.
Volgens mij speelt er nog meer: Het project in de afgelegen Kachin staat vormt voor veel Birmezen het symbool van de enorme Chinese invloed op de lokale economie. Die dominantie is niet alleen Birmese burgers die moeten ploeteren om rond te komen een doorn in het oog - ook de president en enkele andere leiders geven achter gesloten deuren te kennen dat de koloniale verhouding hen dwarszit. Door het project stil te leggen geeft Thein Sein een signaal af dat hij niet alleen rekening houdt met de wensen van de bevolking, maar ook bereid is paal en perk te stellen aan de Chinese invloed. Dat is tevens een belangrijke boodschap aan het Westen. Die is echter niet zonder risico’s. Er zijn regelmatig geruchten over een machtsstrijd tussen het nieuwbakken staatshoofd en de hardline vice-president Tin Aung Myint Oo die naar verluidt nauwe banden met China heeft. In het verleden schoven voorstanders van de harde lijn een pragmatische premier opzij die beperkte politieke concessies wilde doen en in ruil daarvoor Westerse steun verwachtte. Toen Westerse landen hun deuren gesloten hielden en hun beleid van sancties voortzetten, was het afgelopen met een van de invloedrijkste mannen van Birma. Thein Sein zal dus omzichtig moeten manoeuvreren zolang de hete adem van belangrijke rivalen in zijn nek blaast.
Gisteren bezocht de Birmese minister van Buitenlandse Zaken vertegenwoordigers van het State Department in Washington. Dus wat zou er precies afgesproken zijn dat de president deze zet over de omstreden dam aandurft?

Toestemming om te vuren?

Zo belandden we op de Prinsengracht toch weer in 9/11 en de oorlog al was het nu juist de bedoeling er een vredig avondje van te maken. Een vriendin was nog maar nauwelijks aan mijn eettafel neergestreken, of ze brandde vol lof los over de documentaire ‘Toestemming om te vuren’ van het VPRO-programma Tegenlicht. De film laat zien wat oorlog voeren betekent en hoe dramatisch de gevolgen zijn voor iedereen die met zo’n conflict te maken krijgt. ‘Toestemming om te vuren’ doet de kijker stilstaan bij het lot van degenen in wier landen na 9/11 de bommen vielen, een onderwerp dat in de overdosis aan herdenkingsnieuws nogal zeldzaam bleek.
Ze had nog iets gezien dat haar schokte, maar deze keer was dat minder complimenteus bedoeld. Ze refereerde aan een reportage uit Tripoli waarin te zien is hoe twee Nederlandse journalisten, beschermd door helm en scherfvest, hun gewapende begeleider in zijn burgerkloffie vooruit laten gaan om te verkennen of het voor de verslaggevers niet te gevaarlijk is. Hoe gaan journalisten bij het maken van dit soort spannende verhalen eigenlijk met hun lokale medewerkers om? wilde ze weten.
Ik bekeek het item een dag later en hoewel ik aanneem dat de journalisten zich verantwoordelijk voelden voor hun begeleider, kon ik me goed voorstellen dat haar vraag ook andere oplettende kijkers thuis zwaar op de maag lag.

War on Terror en de derde sexe

Met oorlogsgeweld als dagelijks dieet en de kalenderjournalistiek rond de aanvang van de 'War on Terror' in volle gang, kun je er op wachten dat vroeg of laat het onderwerp ‘vrouwelijke verslaggevers in vrouwonvriendelijke gebieden’ opduikt.
Ook bij mij rinkelt dan de telefoon met de vraag of het niet erg nadelig is om in dit vak geen man te zijn. Bij deze de volgende anekdote, zodat ik naar mijn blog kan doorverwijzen als de kwestie zich weer aandient.
Op een ochtend in Kabul hield een Afghaanse kennis een betoog over de teerheid van een vrouwenhart. Zijn dochtertje had bij het ontbijt tranen met tuiten gehuild en dat had hem niet alleen diep geraakt, maar ook aangezet tot een lange bespiegeling over het verschil in de belevingswereld van de beide sexen. Toen ik na een tijdje voor de grap vroeg hoe het volgens hem met mijn emotionele weerbaarheid was gesteld, keek hij naar me alsof ik plotseling in de gedaante van een buitenaards wezen uit een spaceshuttle kwam gestapt: “A woman? You?” was in eerste instantie alles wat hij verbijsterd uit kon brengen.
Maandenlang hadden we opgetrokken en van alles besproken, maar dat ik net als zijn dochtertje tot het zwakke geslacht behoorde, was niet echt tot hem doorgedrongen.
Als Westerse vrouw wordt je in traditionale islamitische samenlevingen vaak gezien als een derde sexe. In die tamelijk neutrale hoedanigheid heb je toegang tot de mannen- en de vrouwenwereld. Weinig vleiend misschien, maar wel erg handig. Dus ja, het is in dit beroep een voordeel vrouw te zijn.

Test in Birma

Aung San Suu Kyi is weer veilig thuis is van haar eerste reis buiten Rangoon. Dat is goed nieuws natuurlijk, maar voor meer optimisme is het nog te vroeg. Voor zowel de oppositieleidster als de autoriteiten was het een test, laten we het daar vooralsnog maar op houden.
Verder komt het de nieuwe regering heel goed uit dat de buitenlandse pers zich op de zoveelste aflevering van het The Beauty and the Beast verhaal concentreert. Zo blijven de gevechten die in gebieden van de etnische minderheden weer zijn opgelaaid, buiten beeld. Terwijl een van de ministers een tweede mediagenieke ontmoeting met Suu Kyi had, gaf zijn collega in een persconferentie de Kachin rebellen er flink van langs. Alleen daarom al zou scepsis over de bedoelingen van de militairen in burgerjasjes geboden moeten zijn.

Altijd wat

Terwijl ik met vrienden de nacht intafelde, stak Aung San Suu Kyi een tros verse jasmijn in haar haar en stapte in de auto voor een eerste politieke trip buiten Rangoon, vielen opstandelingen in Parwan de zoveelste compound van het Afghaanse gezag aan en haalde ons kleine land The New York Times met: Dutch Confront Their Questions of Identity.
Zo is er altijd wat.
En alsof dat nog niet genoeg is, ontvangt de NOS mailtjes van gefrustreerde militairen dat de missie Kunduz een logistieke puinhoop is. Maar het ministerie van Defensie meldt dat alles volgens plan verloopt. Het moet een merkwaardig plan zijn.

De Taliban en hackgate

Terwijl alle ogen de afgelopen dagen gericht waren op Murdoch en het hackgate schandaal, kampte ook de Taliban met inbreuk op privacy. Vanaf het mobieltje van de woordvoerder Zabiullah Mujahid kwamen sms-berichten dat Mullah Omar de aarde verruild had voor het paradijs. Volgens Zabiullah stond zijn eenogige leider echter nog stevig aan het roer van de operaties in Afghanistan. De woordvoerder klaagde dat zijn mobiele telefoon gehacked was door Amerikaanse inlichtingendiensten.

It's China, stupid

Soms is het een nadeel om al heel lang over een land te schrijven. In het gunstigste geval ga je er verveeld van zuchten, in het ongunstigste geval krijg je wurgneigingen. Zo vergaat het mij bij de discussie over Westerse sancties jegens Birma, een onderwerp dat met regelmaat en veel dogmatisme de kop opsteekt.
Er waren tijden dat die strafmaatregelen wellicht effect hadden kunnen hebben, maar het ontbrak Westerse landen aan een konsekwent en eenduidig beleid. Inmiddels hebben de Birmese autoriteiten genoeg andere wegen gevonden om de schatkist en hun eigen beurs te vullen. Maar alsof dat niet ter zake doet volharden de meeste Birmagroepen en activisten in hun pleidooi voor verdere sancties. Misschien zouden ze eens uit hun loopgraven moeten kruipen om een vliegtuig naar Birma te nemen. Dan zouden ze met eigen ogen kunnen zien hoe China er dankzij de Westerse afwezigheid vrij spel heeft en hoe verwoestend die invloed is.

En toen waren er nog...

Jan Mohammad Khan zat er zelfverzekerd bij toen ik hem in 2007 opzocht in zijn ommuurde huis in Tarin Kowt. De ex-gouverneur over wie het gerucht ging dat hij niet kon lezen of schrijven, lachte smalend om de Nederlanders met al hun high tech even verderop in Kamp Holland. Ze hadden hem opzij gezet, maar als peetvader, adviseur en stamgenoot van president Karzai maakte hij nog altijd de dienst uit. Als sterke man in het gebied kon hij bovendien bij de Amerikaanse troepen heel wat potjes breken.
Na verloop van tijd kreeg JMK de nodige rivalen in de slangenkuil van Uruzgan, maar mede dankzij zijn oude band met president Karzai bleef hij het levende voorbeeld dat ook het zogenaamde nieuwe Afghanistan via persoonlijke connecties met warlords annex maffiosi in plaats van via instituten werd bestuurd.
Net als bij de aanslag op Karzais broer een week geleden is het nog onduidelijk wie de moord op JMK op zijn geweten heeft, al claimt de Taliban ook deze daad. Maar wel staat vast dat de president weer een steunpilaar minder heeft in het even cruciale als weerbarstige zuiden.
Thomas Ruttig van de denktank Afghanistan Analysts Network: "The biggest thing is the psychological impact on Karzai losing two people very close to him and to the family. In a system here that is very patronage-based, that he is not able to protect his closest allies will have consequences. People will hedge their bets, in case the Taliban come back one day. They will make deals so they can survive that. With the first western soldiers leaving there is an atmosphere of concern and fear. People sending their sons out of the country to study or giving money so smugglers can take them abroad … they don't trust that the institutions are sustainable enough to survive."

Een moord in maffialand

Zijn zwaarbewaakte compound in Kandahar gaf wel aan dat Ahmed Wali Karzai vele vijanden had, al was het zijn strategie hen zo veel mogelijk te vriend te houden. Na een paar uur in de hofhouding van AWK waar stammenleiders,commandanten en Amerikaanse militairen kwamen en gingen, had ik een aardig kijkje in de keuken van de Afghaanse godfather gekregen. Kandahar mocht dan als de bakermat van de Taliban bekend staan, ik vond het er toch vooral maffialand. AWK's dood leek me slechts een kwestie van tijd.
Via Al Jazeera keek ik vanmorgen naar de bekende gezichten van tribale leiders die AWK naar zijn graf begeleidden. Ik herinnerde me hoe ze onder kopjes thee als afgunstige kinderen hadden geprobeerd elkaar bij mij zwart te maken. Temidden van het rouwbeklag waren de intrigues in deze nieuwe situatie bijna tastbaar.
Tussen alle berichten en speculaties in de media zaten ook een paar inzichtelijke commentaren van Amerikaanse hoogwaardigheidsbekleders.
"We viewed him more as an enemy of our enemy than as a friend." en: "Many of the local powerbrokers who are excluded from AWK's network see the Taliban insurgents as the only viable means of political opposition."
Hoe groot is de kans dat het er na de dood van de machtigste man in Kandahar anders aan toe zal gaan?

Gezichtsboek

Toen vanaf de markt op het Amstelveld de aanbeveling “Echte Nederlandse producten waarop u trots kunt zijn” mij tegemoet klonk, dacht ik even dat Rita Verdonk een nieuwe baan gevonden had. Bij nader inzien vond ik het de hoogste tijd mij ook te laten inspireren door de frisse wind van nationalisme die deze dagen door het land waait. Een wetsvoorstel voor meer Nederlandstalige muziek op Radio 2? Komaan, dan zou ik mijn vocabulaire - pardon, woordenschat maar eens kuisen van kwalijke buitenlandse invloeden. Nu wilde het toeval dat ik werkte aan een artikel over dissidenten en social media in Birma. Daar ging het dus al fout. Facebook vervangen door Gezichtsboek? De redactie zag me aankomen. En wat te doen met twitter, email en laptop? Google en andere vertaalmachines kwamen er ook niet uit.